برايت آرزو مندم كه دشمن نيز داشته باشي......
نه كم و نه زياد ..... درست به اندازه ،
تا گاهي باورهايت را مورد پرسش قراردهد ،
دست كم شاید يكي از آن اعتراضات به حق باشد.....
تا كه زياده به خود غره نشوي .

ویکتورهوگو

باز کن پنجره ها را که نسیم

روز میلاد اقاقی ها را جشن می گیرد

و بهار

روی هر شاخه کنار هر برگ

شمع روشن کرده است

همه چلچله ها برگشتند

و طراوت را فریاد زدند

کوچه یکپارچه آواز شدست

و درخت گیلاس

هدیه جشن اقاقی ها را

گل بدامن کرده است

باز کن پنجره ها را ایدوست

هیچ یادت هست

که زمین را عطشی وحشی سوخت؟

برگها پژمردند ؟

تشنگی با جگر خاک چه کرد؟

هیچ یادت هست؟

توی تاریکی شبهای بلند ،

سیلی سرما با تاک چه کرد؟

با سر و سینه گلهای سپید

نیمه شب باد غضبناک چه کرد؟

هیچ یادت هست؟

حالیا معجزه باران را باور کن

و سخاوت را در چشم چمنزار ببین

و محبت را در روح نسیم

که در این کوچه تنگ

با همین دست تهی

روز میلاد اقاقی ها را

جشن می گیرد !

خاک جان یافته است

تو چرا سنگ شدی ؟

تو چرا اینهمه دلتنگ شدی؟

باز کن پنجره ها را ...

                    و بهاران را باور کن !

 فریدون مشیری

«آدم اگر جو هم خورده باشد اینگونه حرف نمی زند» [خنده حضار]

حدس بزنید این سخن کیست ؟ فکر می کنید این حرف مثلا «آقا سیا» یا یک نفرتوی ترمینال جنوب است که بایک شاگرد راننده درگیر شده است ؟(آنطور که کلیپ های تلوزیون ما نشان می دهد) [من از همه رانندگان و شاگردان زحمت کش و بی ادعایشان بابت این جسارت خودم پوزش خواسته وازآن نگاه تحقیر آمیز تلوزیون نسبت به ایشان متأسفم]

تعجب نکنید این بیان از آنِ ِمتفکرفرهیخته جناب استاد حسن رحیم پور ازغدی است که در محفلی کاملا علمی (دانشگاه علم و صنعت)ودر راستای «طرحی برای فردا» وبه هدف نقد علمی مخالفان خویش ایراد کرده است و رسانه ملی هم آنرا در غروب جمعه 9/12/87 پخش کرد.

جمعه شبها که می شود منتظرم شبکه یک تلوزیون سخنرانی آقای رحیم پور را پخش کند .با وجود اینکه آغاز و انجام عرایض ایشان برایم روشن است اما باز هم می نشینم و کامل آنها را به جان نیوش میدارم. وصد افسوس که سرانجام ملول تر از دفعه قبل از کرده خویش پشیمان می شوم. اما باز هم به خود میگویم «ما موظف به شنیدن و سپس نپذیرفتن مستدل هستیم» گرچه دیگرا نی باشند که بیانشان راحاجت به حجت نبینند ( البته برای خیلی ها همیشه چنین نیست که« دلایل قوی و معنوی » پشتوانه بیان چیزی باشد)

این بار باز هم مثل همیشه  هم رحیم پور و هم تلوزیون به جای پوشش گسترده حقیقت، بر حقیقت پوششی گسترده افکندند. رحیم پور در جمعی دانشجویی و در باره موضوعی کاملا آکادمیک (تلقی روشنفکرانه از وحی و کلام الهی )سخن می راند؛حال چرا و به چه مناسبت باید در رسانه ای فراگیر ودر پربیننده ترین شبکه اش وآنهم در پر بیننده ترین ساعت باید آن سخنان پخش شوند لابد دلایلی دارد که لازم نیست همه مردم ازآن دلایل آگاه باشند وگرنه تا کنون پاسخ می گفتند.

اگر درست گفته باشم عنوان جلسه ایشان «نبوت و جاهلیت مدرن »بود که دربهمن 87در دانشگاه علم و صنعت برگزار شده بود.

رحیم پور طبق معمول همه چیز را به همه چیز ودر نهایت به دو چیز ربط می دهد و آن هم یکی «مخ های آلوده ی» « به اصطلاح» روشنفکران داخلی وبه قولی « روشنفکر نماها» ودیگری « توطئه استکباری غرب » است.این بار هم ایشان از تحصیل کرده ی انگلستان بودن فضل الرحمان پاکستانی گرفته  تا شاخ آفریقایی بودن حامد ابوزید  برای بی پایه بودن حرفهای روشنفکران دینی داخلی مدد گرفت.

در این نوشته کوتاه که بیشتر دردنامه است تا دغدغه ای فکری و فلسفی ؛قصد نقد مفصل سخنان آقای رحیم پور را ندارم. اما دریغم آید چند نکته را یادآوری نکنم.

علاقه مندان خاص وآگاهان به مسائل فکری و فلسفی رایج در محافل روشنفکری دینی (ونه لزوما همه مردم ایران) می دانند که روشنفکران یا نواندیشان دینی ایران (عمدتآ دکتر سروش و استاد شبستری) مدل دیگری از تبیین وحی نبوی ویا تکلم الهی ارایه کرده اند و از قضا همین مدل در صدر اسلام هم طرفدارانی داشته است وخود یکی از مباحث پر دامنه حول ماهیت کلام الهی را بین فرق اسلامی تشکیل داده است . اینکه سرانجام نظریه غالب رایج (مدل سنتی تبیین وحی) چگونه بر دیگر نظریه ها پیشی گرفت،قصه ای دراز دارد . ( تأثیر عوامل غیر معرفتی ویا دلایل معرفتی درغلبه و رسمیت یافتن یک نظریه - که در عنوان جامعه شناسی معرفت مورد بحث است- بر آقای رحیم پور و دیگر آگاهان پوشیده نیست)

باری مدل مورد نظرروشنفکران دینی دقیقا نقطه مقابل تلقی سنتی و رایج از وحی است. در مدل سنتی مرسوم،وحی از پیامبر و شخصیت او جداست. پیامبر وسیله و پیام آوری بیش نیست که واسطه ای مشخص به نام جبرئیل ، وحی رابه مثابه متن، کلمه به کلمه بر او قرائت یا نازل  می کند .گو اینکه خداوند ،« انسا نوار» با بشرش سخن می گوید.( گرچه در این مدل هنوز دلیل ایجابی محکمی بر اثبات تکلم بشری خداوند ارائه نشده است وتنها از امکان و عدم امتناع عقلی،  وقوع آن مسلّم دانسته شده است) جبرئیلش متشخص است و پیامبر بااینکه دخالتی در کار فرشته وحی ندارد ، او را منفعلانه درک می کند. صدور وحی صدرصد غیر انسانی و خدامحورانه است،به اختیار نبی نبوده و در لحظات خاصی بوده است (حتی نه  در تمام آنات آن بیسشت و سه سال)

نزد نواندیشان دینی که دغدغه شان بیشتر کآرامدی در عین حفظ خلوص دین بوده است ، این رهیافت علاوه بر اینکه از حقانیت و پشتوانه استدلالی قوی برخوردار نبود ه ونقد تاریخیِ ِفراز و فرود های بیست وسه ساله عصر رسول، آن را همراهی نمی کند  ، منشاء مشکلاتی در زمینه همین کارآمدی شده است.تعارض لاینحل علم و دین ،دین و حقوق بشر،مسایل مرتبط با حقوق زنان ودیگر مشکلات گریبانگیر انسان دیندار امروزی ، ریشه در تلقی از متن مقدس دارد. در یک کلام  اینان رمز پویایی اندیشه دینی را نه اجتهاد در فروع ،که بازنگری در همه سطوح معرفت دینی می دانند.وحی و متن مقدس نزد ایشان یک گفتمان است مرتبط با اقتضائات زمانی و مکانی و نه یک گفته  و بسته سربسته رمز آلود که نتوان در اجزا و عناصر آن رخنه کرد.

در مدل مقبول روشنفکران دینی  وحی تابع شخص نبی است،مصدر آن خود نبی است.پیام نبی جنبه های لوکال و یونیورسال دارد. ذاتی و عرضی دارد (سروش) وبه قرائتی دیگر تمام حرکات وسکنات و گفتار و کردار نبی، پندار و قرائتی است موحدانه از عالم و آدم.که بخشی از آن در قالب متن مقدس تجلی یافته است وهمه آنچه در این متن آمده نمایانگر قرائتی موحدانه از جانب شخص نبی است اما همه حقایق دراین متن نیامده است(شبستری)

باز در اینجا قصد ندارم به نقد رأی روشنفکران دینی بپردازم واینکه مثلا آیا اساسا تفکیک جنبه ذاتی از عرضی ممکن است و در صورت امکان چقدر رهگشاست.

همه حرف من شکوه از سنت نکوهیده تکفیر و توهین به مخالفان فکری است که متأسفانه هنوز در این دیار دوام دارد.

چرا آنکه در کسوت معلمی و در محفلی دانشجویی  ودر جمعی خاصِِِِ ِ خواص ِ جامعه است، بی محابا حریم حیا شکسته و حرمت فکر وصاحب فکر را روا نداشته وهجو و هجمه به مخالف فکری را جانشین نقد دقیق و روشمند می کند؟

آقای ازغدی به جای نقد متین و روشمند آسمان به ریسمان می بافد، مثلا گاه به سراغ منشأ و آبشخور آراء روشنفکران دینی می رود و مکرر تکرار می کند که اینها چیز جدیدی نگفته اند همه حرفهای نو اندیشان، ترجمه فارسی نظرات فضل الرحمان و حامد ابوزید و محمد ارکون است که تازه آنها هم از الهیات لیبرال پروتستان نشأت گرفته است که خیلی وقت است از مد افتاده. گو اینکه به نظر آقای ازغدی فکر و اندیشه هم باید مطابق با مد روز باشد.وچون دیگرانی قبلا از این سنخ سخن گفته اند ما نباید مشابه آنان بگوییم ویا حتی اگر باور داشتیم که آراء آنان درست است اما چون مال آنهاست «ما» نباید تکرارش کنیم.آیا نقد علمی این است؟اینکه ما بدانیم تبار یک نظریه از کجا بوده است در حقیقت یا خطا بودن آن تأثیری دارد ؟آیا قضاوت درباره افکار باید تابع تاریخ و جغرافیا باشد؟اگر اینطور است چند درصد از محتوای همین فلسفه صدرایی از آن ِ ملاصدراست ؟« مربوط به خودش بودن» در اینجا چه وجهی دارد؟آیا می شود ابتدا به ساکن و بدون هیچ پیش زمینه ای اندیشه ای در ذهنی رسوخ کند ؟آیا علم و معرفت تنها آنگاه ارزشمند است که حاصل  یک مونولوگ و حدیث نفس صرف باشد؟ آیا کاروان علم و معرفت بشری اینگونه رشد کرده است وهر متفکری آنگاه که «خودکفا» بوده است ،کار او ارزشمند و علمی بوده است؟ مگر نه این است که کل فلسفه وکلام ما مدیون ترجمه های آثار افلاطون و ارسطوی یونانی پنج قرن قبل از میلاد است ،ریشه برهان صدیقین کجاست؟( خوب است ایشان به مدخل  براهین اثبات خدا دردایرة المعارف های  فلسفی نظیر پل ادواردز نظری بیاندازند واز نظر تبارشناسانه آنهارا بررسی کنند )

رحیم پور در هجمه ای دیگر نواندیشان دینی را از دایره مسلمانی « اخراج» می کند.وآنها را مارکسیستهای تلطیف شده می خواند . به زعم ایشان هر کس با قرائت رسمی و رایج ازوحی موافق نباشد از دایره اسلام  خارج است . واقعا همه مسلمانان از اعتقادات پایه و اصول دینشان یک برداشت و یک تعریف دارند ؟همین توحید را بنگریم و تصور مسلمانان از آن را. ویا از مفهوم خدا ویا فاعلیت او ویا علم او ،آیا اگر کسی معتقد به خدای انسانوار متشخص نبود میتوان او را از دایره توحید خارج دانست؟ و اگر کسی علم الهی به جزئیات را منکر شد موحد نیست؟ معاد را چه کنیم ؟جسمانی است یا رو حانی ؟اگر جانب کدام را بگیریم کافر شده ایم؟ اگر کسی وحی را محدود به نوشته ای مشخص و محصوردر چند هزار کلمه خاص ندید و بلکه آنرا فرایندی فراتر از کتاب مکتوب دید، مسلمان (یعنی تسلیم و معترف به استیلای اراده الهی بر جهان ) نیست؟ همین قرآن ابراهیم را «حنیف مسلم» خوانده  است ، مسلم یعنی چه؟ یعنی تسلیم شده در برابر تلقی سنتی از وحی ومعترف به رسالت پیامبر اسلام ؟ یا تسلیم در برابر خدا؟آیا معیار مسلمانی تفاسیر انباشته از صحیح و سقیم مسلمانان درطول سیزده قرن از یک سنت است؟(باز هم خوب است ایشان نظری به کتاب البرهان زرکشی ویا کتاب مقالات الاسلامیین در باب تنوع و اختلاف آراء در زمینه کیفیت وحی و نقش ملکه وحی ونبی و مباحث پیرامون کلام نفسی وخلقی داشته باشند)

در جای دیگر ایشان ادامه می دهند که با این تلقی از وحی وکلام الهی به عنوان کلام نبوی و دخالت جنبه بشری نبی در فرایند فهم و تبیین وحی،خطا ناپذیری، قداست و حتی عصمت نبی زیر سوال میرود. از این میگذرم که تعریف عصمت وتعیین حدود آن ونشان دادن مصادیق عصمت در رفتار روزمره یک نبی خود ،ابهام ها را دو چندان می کند. اما سوال این است که آیا وقتی می خواهیم در باب نظریه ای قضاوت کنیم ،مصلحت یا مفسده احتمالی آینده آن باید معیار قضاوت ما پیرامون مفاد آن نظریه باشد ؟ آیا می توان با تکیه بر نتایج نامطلوب احتمالی - که همیشه آن نتایج مطلوب و خوشایند برخی ها نیست -  صحت و حقانیت آنرا انکار کنیم؟ ویا بالعکس با خوشآیند دیدن نتایج احتمالی یک ایده، می توان بر صدق و کذب آن چشم بست؟اینجا همان گذر از رئالیسم به پراگماتیسمی است که آقای رحیم پور از آن بهره می گیرد .

در سخنان آقای ازغدی «ان قلت » هایی از این دست فراوان یافت می شود که این یادداشت رامجال آن نیست. انگیزه نگارنده هم نقد محتوایی سخنان ایشان نبود ، رنج وزخم من از زخمه ها وادبیاتی تهاجمی که ایشان چاشنی کلام خود می کنند.از کسی که داعیه دار اسلام عقلانی است و طراح  و ترسیم گر طرحهای فردای ماست، انتظار نمی رود به جای استدلال متین و منطقی از هیزم هجمه  و هجو وهزل وتحقیر طرف مقابل بهره گیرد و خنده حضار را تأیید طریقه خویش بخواند.آیا زیبنده یک انسان فرهیخته است که طرف مقابلش را حتی اگر بسیار بی ربط سخن گفته باشد از «جو خور »هم پایین تر بداند؟ واقعا اگر سخنان روشنفکران دینی اینقدر سخیف وسست است پس چرا شما اینقدر نگرانید وخود را خسته می کنید؟  چرا برای نفی آنهااین همه هزینه می کنید؟

چرا رسانه ملی ما این همه امکانات در اختیار شما قرار می دهد؟ چرا این سخنان شما از شبکه یک وآنهم در پر بیننده ترین ساعات آن پخش می شود و نه از شبکه چهار که اتفاقا برای طرح و بیان همین مباحث در نظر گرفته شده است؟

چرا همین رسانه یک بار هم که شده همین حرفها را از زبان خود مدعیانش حداقل در شبکه چهار پخش نمی کند؟آنها نیزهمین آراء در دانشگاهها و محافلی ایراد کرده اند که به قامت و قیمت کمتر از محفل آقای ازغدی نیستند.خوب است آقای ازغدی و برنامه ریزانش که به پیروی از همان «کلام مقدس» مورد دفاعشان، داعیه «اتباع احسن »دارند، اجازه «استماع اقوال» رابدهند.کدام رویه علمی و حکم اخلاقی مارا مجاز می دارد که به مخالفمان اجازه بیان نظرش را ندهیم و در عوض با برخوردی گزینشی و سلیقه ای آراء او را مثله کرده و سپس بر کوی و برزن بی اعتباریش رافریاد کنیم؟

آقای ازغدی نشان دهند آن  رسالتی را که سیره رسولش چنین بوده است؟ احتمالا این« رسالتی مدرن» است که می گوید :دهان مخالفت راببند وسپس به جای او حرف بزن و آنگاه او را محکوم کن که « آدم اگر جو هم خورده باشد اینگونه حرف نمی زد»

این رسالت هیچ رسولی نیست – نه در عصر جاهلیت و نه مدرن – مگر آقای حسن رحیم پور ازغدی.

آیین ها  و مناسک دینی  اگر در جایگاه خود به کار روند اتفاقا می توانند اهرم مناسبی برای اشاعه اخلاق و دمیده شدن روح حیات معنوی در یک جامعه باشند. اگر امروزه از دین رسمی (ایدئولوژیک) بیزار واز فربه شدن آن می نالیم بدان سبب است که این مرامنامه نتوانسته است آنگونه که باید وشاید کارکرد اصلی خود را که همان بهبود و اصلاح اوضاع واحوال درونی انسانهاست ، نشان دهدو بیشتر در خدمت منافع اصحاب قدرت و ثروت قرار گرفته است.انقیاد دین از سیاست والتزام دینداری به سیاست بازی وقربانی شدن مناسک دینی در پای مواضع سیاسی روزمره حتی تا سطح دعابرای پیروزی تیم ملی فوتبال و ختم قرآن برای پیروزی فلان حزب اسلامگرا در فلان کشور ،نشانگر فاصله گرفتن سنت های دینی از کارکرد اصیلشان است.

آیین های دینی در جوامعی –همچون جامعه فعلی ما- که هنوز تابو وتوتم و امر ونهی های دینی می توانند پشتوانه ای قوی برای اخلاق به شمار روند،باید همچنان حفظ شوند. مبارزه با آنها و نفی آنها به جرم اسطوره ای بودن وبه دنیای ماقبل مدرن تعلق داشتن برای چنین جوامعی دستاوردی نخواهد داشت.

حاجت به گفتار نیست که این قوم به سالی سیصد و اندی روزش  درگیر بزه واهل اختلافند و بدور از معنویت وفارغ از شادی ونشاط باطنی- اگرچه طیفی از ایشان اهل عبادت و متشرع به شریعت باشند. اما ملموس می بینیم که همین مردم عامی و عادی در ایام عاشورا«نوع دیگری» می شوند.پزشکی که تا دیروز مردم را تیغ میزد،این روزها-نه از سر ریا-(گرچه قبلا نظرم این بود) و بلکه از صمیم قلب بیمارانش را رایگان ویزیت می کند ،برخوردش با آنهااز آن نوع دیگر می شود.به قداست  وبافت غیبی آش نذری باور دارد وبه بیمارش پیشنهاد می دهد مزد طبابتش را سهمی از آن آش حساب کند.به رای العین می بینیم کسانی را که نه اهل اخلاقند ونه متشرع به شرع ،سیاهپوش و عزادار در کنج تکیه ای اشک می ریزند. نباید همه اینها را محکوم کرد .جرمشان چیست جز اینکه نوع حرکاتشان مبنای عقلانی ندارد ویا از شناخت فلسفه ی عاشورا عاجزندویا اینکه کل یومشان عاشورا نیست؟

بر عکس معتقدم اگر ما بر همین شعار مجعول« کل یوم عاشورا...» اصرار نمی ورزیدیم و عظمت عاشورا رافقط برای ده روز از سال نگه می داشتیم وچنین نمی شد که  روحانیون و وعاظ در مجالس وعظ و خطابه هایشان گاه و بی گاه و بدون رعایت  شرایط روحی و روانی مخاطبان وبه گونه ای کلیشه ای روضه هایی مغلوط و مغشوش را همه روزه به خورد مردم نمی دادند،ابهت و عظمت عاشورا ماندگارتر می شد. این را قیاس کنید با همین آیین باستانی نوروز خودمان، اگر هر روز را نورروز بدانیم وشیرینی بخریم وبه بازدید اقوام برویم نه آن نوروز روزی نوین می ماند نه آن تبریک ها مبارک.

چند سالی است که متولیان حکومتی دین امنای مساجد وهیآت راجمع کرده و از آنها می خواهند علاوه بر عاشورا برای شهادت یا وفات دیگر اولیاء و ائمه دین دسته جات سینه زنی و زنجیر زنی را راهی کوچه و خیابان کنند و دقیقا همچون عاشورای حسینی برای آنها علم و کتلی افراشته واگر شود خیمه ای بپاکنند.هدف از اصرار بر این کار شاید همه گیر و نهادینه شدن یاد و خاطره اولیاء دین در جامعه و در نهایت کاربردی شدن مرام و مسلک ایشان در بین مردم باشد(البته اگر هدف متولیان حکومتی از این احیای همه روزه عاشورا دمیدن مجدد روح حماسی وزنده کردن اخلاق و معنویت در جامعه باشد . واما اگر مقاصد دیگری در سر داشته باشند که خود امر دیگری است ). اما متاسفانه این ایده راه به جایی نمی برد ومجریانش از آن طرفی نمی بنندند دقیقا باز هم به همان علت که جامعه ما هنوز درعصر اسطوره ها به سر می برد. از شهادت و عظمت آن فقط یک نماد می شناسد وآن حسین(ع) است . شجاعت و عدالت را هم فقط علی در می بیند.شما هر چه تلاش کنی تا به او بفهمانی که ارزش صلح امام حسن یا شهادت امامان دیگرکمتر از شهادت حسین نبوده وشایسته است که برای شهادت ایشان نیز اینگونه بر سر و سینه خویش بزنید، البته بیهوده است،چون که به سمع همین عامه ثقیل است و برجان و روان آنها آن اثر بخشی عاشورا را ندارد.چنین حرکاتی یعنی دفن و محو عاشورا، یعنی اسطوره زدایی از اسطوره ها و نمادهایی که هنوز پشتوانه همین اخلاق نصفه نیمه و معنویت کم رمق در جامعه هستند.

مصلحان دینی نیزباید بدانند که تبیین عقلانی دین و سایر رفتارهای اولیاء دین و اسطوره زدایی از ایشان روش مناسبی برای اصلاح دینی نیست.یک درمانگر نباید به کلی ویرانگر باشد. پزشکی که همه همش زنده نگه داشتن بیمار است نباید غده ای را که برداشتنش سبب مرگ بیمار می شود، حذف کند.برای جامعه نا بالغی که سراسر سال را التزامی به اخلاق و ارزشهای انسانی ندارد مگر «ایام معدودات» نباید همین راهم زیر تیغ جراحی شرحه شرحه کرد.

دمیده شدن روح معنویت و احساس رضایت باطن در افراد واخلاقی شدن یک جامعه غایاتی نیکو هستند وزنده شدن وجان گرفتن آنها – ولو برای ایام معدود – پسندیده است. تلاش اصلاحگران و روشنفکران دینی بیش از آنکه متوجه عقلانی کردن دین و مبارزه با اسطوره و حتی خرافه باشد،باید متوجه و معطوف به اصلاح کارکرد همان اسطوره ها و خرافه ها در جامعه باشد. آیاحذف یک اسطوره وحتی خرافه ای که هنوز اثر بخش است و جایگزین مناسب و اثر بخش تری برای آن نداریم، مقتضای همان عقلانیت مد نظر ماست؟ برای طبیب نه نوع دارویی که تجویز می کند مهم است ونه اینکه آن دارو از کجا آمده ، اصلی است یا مشابه.فقط مداوا و اثر بخشی دارومهم است . والسلام

محمد فیروزکوهی

حکایت رنج کشیدن انسان قصه ای همیشگی در تاریخ زندگی بشر بوده که تمامی ندارد و برای هر فرد در هر لحظه و مکان تکرار می شود. نادرست نیست اگر بگوییم هر انسان همان گونه که موجدی خاص و منحصر است، رنجی ویژه ی خود دارد. فراموش نمی کنیم که به هنگام گفت و گو از درد ها و رنج ها، پیوسته آنها را با یکدیگر مقایسه می کنیم و اگر یک سوی این ماجرا خود ما قرار گرفته باشیم در آن صورت رنچی که می کشیم بزرگ تر و تحمل آن دشوار تر می نماید. در چنین مواقعی همواره پیرامونیان فرد رنجدیده او را به شکیبایی دعوت می کنند و می کوشند با توجه دادن او به مسایلی بزرگتر و رنج هایی کلان تر و در یک سخن کوچک نمایی مسأله، اندکی از آلامش بکاهند.

مشکل این ماجرا در واقع در نکته ای حکیمانه نهفته است که فراوان از نیاکان و بزرگتر های خود شنیده ایم و آن این که غم و رنج هر کس برای خودش بزرگ است. آنان با این گفته شاید قصد داشته اند در کنار نصیحت گویی های آرمان گرایانه و پوییدن مسیر باید های واعظانه، نسبت به آن کس که گرفتار رنج است، دمی هم در راه واقع گرایی گام بردارند و تسلیت گویندگان به آهستگی گوشزد کنند که توقعات عجیب و غریب از انسان نداشته باشید و اینکه به روشنی بفهمیم مقام تماشا چی با مقام بازیگر بسیار متفاوت است.

وقتی به روش ها و گفته های گوناگونی که برای آرامش بخشی مطرح می شود، می نگرم در می یابم که به ظاهر هیچ کاری شایسته تر از رو به رو شدن با حقیقت رنج نیست و پذیرفتن آن و به رسمیت شناختنش. بودا را به یاد آوریم که پیرامونیانش بیهوده کوشیدند تا او صحنه ی رنج را نبیند. و آخر مگر می شود انسان همزادش را رو در رو نشود و همصحبتی اش را انکار کند. ممکن است گاهی از سر مشغولیت آن را فراموش کنیم اما حذف آن داستانی است باور نکردنی.

به نظر می رسد هر کسی که با رنجی در هر اندازه مواجه می شود، خود به تدریج راهی برای کنار آمدن با آن پیدا می کند و باز یگر اصلی در این سریال طولانی و حرکت تدریجی، زمان است.

به یاد هراکلیتوس، فرزانه ای از یونان باستان و فیلسوفان پیشا سقراطی افتادم. او می گفت که بنیاد جهان بر جنگ و بی قراری است و سکون و آرامش چیزی جز زنگ تفریح میان درگیری ها و نزاع ها نمی تواند باشد. شاید سخن هراکلیتوس را بر مجموعه رنج های انسان بتوان تطبیق داد. بدین معنا که آسودگی همان لحظه ی میان دو رنج است که یکی می رود و دیگری از در می آید.

داستان شکیبایی ورزیدن انسان، اما، داستانی دیگر است که با ذات فراموشکار و خاطره ساز انسان ربطی وثیق دارد... این موجود شگفت انگیز در فرایند حیرت آور از رنج های خود تصویر هایی می سازد و آنها را را با خاطرات خوش دیگر در می آمیزد و بدین سان از تلخی و تندی ماجراها می کاهد.

گفتیم رنج هر چه باشد رنح است ولی انصاف را که برخی از رنج ها معنایی  و رنگی دیگر دارند. رنج هایی ناموقت که با وجود انسان گره خورده است. رنج هایی که می تواند میراث مشترک ما آدمیان  باشد آز آن رو که انسانیم و ما را با  آن رنج ها سرشته اند. نمی خواهم جعل اصطلاح کنم ولی آیا آنچه را که فیلسوفان اگزیستانسیالیسم وضعیت های حدّی خوانده اند نمی توان رنج های وجودی خواند. و کدام وضعیت حدّی تر از مرگ و چه مسأله ای سترگ تر و بزرگ تر از آن یافت که راهی برای هموار کردنش یا روشی برای گریز از آن، کوشش همواره ی بشر از نخستین روزها بوده است. و چه کوشش با شُکوه و البته بیهوده ای. اما درست تر آن است که بگوییم عظمت انسان در همین جد و جهد بیهوده رخ می نماید واز رهگذر این کوشش ها است که سر بر آستان فضیلت می ساید.   

نظريه ي فطرت جايگاه را در ميان آراء متالهان معاصر به خود اختصاص داده است سر اين اهميت آن است كه قبول يا رد اين نظريه بر داوريها در خصوص پاره اي از مباحث بنيادين در دين شناسي معاصر نظير خاستگاه دين و اخلاق ، مشاء و علل دينداري و مباني رسالت انبياء تأثير بسزايي خواهد گذاشت در ميان معاصران علامه طباطبايي وشهيد مطهري عنايت ويژه اي به مبحث مذكور داشتند. ورود علامه طباطبايي به مبحث فطرت برخاسته از كاوشهاي عقلي و فلسفي ايشان حول مسائل اخلاقي ( فلسفه اخلاق) بود و رهيافت شهيد مطهري بيشتر از مباحث فلسفي پيرامون دين ( فلسفه دين ) بود.

ملکشاهی در محضر اساتید بزرگی چون ادیب نیشابوری، کدکنی، بدیعالزمان فروزانفر، فاضل تونی، آمیز مهدی الهی قمشهای تلمذ کردند.

حرکت و استیفای اقسام آن، الالفاظ المستعمله فی المنطق (ترجمه و شرح)، تهذیب المنطق، اشارات و تنبیهات، اثولوجیا، السیاسه المدنیه، الهیات شفاء، تاریخ تمدن اسلامی، مقدمهای بر رباعیات خیام، فصول منتزعه ابونصر فارابی (ترجمه و شرح) و صدها مقالات دیگر آثار از این استاد به چاپ رسیده است.

( چهار واحد فلسفه مشاء را در دوره کارشناسی ارشد فلسفه و کلام پژوهشگاه مطالعات فرهنگی در سال ۱۳۷۶در محضر ایشان گذراندم.با وجود کهولت سن حضور در کلاس برای ایشان مشکل بود اما عشق و علاقه  وافرش طراوت خاصی به کلاس می بخشید.از نامردمی های روزگار دلی پر درد داشت که گاه عقده می گشود.  درجه اجتهاد داشت .به قول خودش" اسلامش متصل" نبود وبه فرقه  فیلسوفان و متفکران واندیشمندان و صاحب نظران و اساتید خیلی پر سروصدای درون تهی تعلقی نداشت و جزء چهره های ماندگار هم نبود .به همین خاطر هم تعداد مشایعان پیکرش به تعداد کتابهایش نبود.چه می توان گفت جز حسرت و تاسف بر این قوم....روحش شاد)